Làn sóng từ bỏ 'bát cơm sắt' tại Trung Quốc: Tự do hay sự bấp bênh?

Làn sóng từ bỏ “bát cơm sắt” tại Trung Quốc đang tạo nên một cuộc dịch chuyển lao động khổng lồ khi hàng triệu người trẻ ưu tiên sự linh hoạt thay vì những công việc biên chế ổn định truyền thống.

Tại các bệnh viện đông đúc ở Quảng Châu, hình ảnh Zhao Xiaoyu, một cử nhân điều dưỡng 25 tuổi, đang tất bật hỗ trợ bệnh nhân làm thủ tục thay vì mặc áo blouse trắng, đã trở thành biểu tượng mới. Cô hiện là một “hộ tống y tế” chuyên nghiệp, kiếm khoảng 6.000-8.000 nhân dân tệ mỗi tháng thông qua các nền tảng số. Với Zhao, việc chấp nhận sự bất định về thu nhập là cái giá xứng đáng để đổi lấy quyền tự chủ về thời gian, thoát khỏi sự gò bó của giờ hành chính.

Cuộc xoay trục lịch sử của 247 triệu lao động

Dữ liệu tính đến quý III/2025 đã phác họa một bức tranh kinh tế đầy biến động: có khoảng 247 triệu người Trung Quốc đang làm việc theo mô hình linh hoạt (gig economy), chiếm tới 30% tổng lực lượng lao động. So với con số 200 triệu vào năm 2021, sự gia tăng này cho thấy một sự thay đổi sâu sắc trong tư duy nghề nghiệp của thế hệ mới.

Lý tưởng về “bát cơm sắt” – những vị trí biên chế trọn đời trong nhà nước hay tập đoàn lớn – đang dần lung lay. Có ba nguyên nhân chính đẩy dòng người này ra khỏi hệ thống truyền thống:

• Áp lực cạnh tranh cực đại: Số lượng sinh viên tốt nghiệp lập đỉnh mỗi năm khiến cuộc đua vào các văn phòng chính quy trở nên quá khốc liệt.
• Sự kiệt sức từ văn hóa “996”: Chế độ làm việc từ 9 giờ sáng đến 9 giờ tối, 6 ngày một tuần đã vắt kiệt sức lao động của giới trẻ.
• Sự trỗi dậy của nền kinh tế số: Các nền tảng công nghệ tạo ra những phân khúc việc làm mới, từ lao động chân tay đến lao động trí tuệ cao.

Trong khi nhóm lao động phổ thông như tài xế, giao hàng hay hộ tống y tế chiếm số đông, thì một nhóm chuyên gia khác lại tận dụng tối đa lợi thế từ xa. Andrew Liu, một lập trình viên 29 tuổi, đã rời bỏ các ông lớn Internet để phát triển sản phẩm AI độc lập với thu nhập lên tới 500.000 nhân dân tệ/năm. Hay Bruce Tang, 24 tuổi, lại biến sở thích du lịch thành nghề “bạn đồng hành”, thu về hàng ngàn tệ mỗi ngày nhờ sự linh hoạt của mô hình kinh tế chia sẻ.

Mặt tối của nền kinh tế “làm mọi thứ”

Tuy nhiên, đằng sau ánh hào quang của sự tự do là một thực tế nghiệt ngã. Theo phân tích từ The Wall Street Journal, sự bùng nổ của lao động thời vụ thường đi đôi với sự chậm lại của tăng trưởng kinh tế vĩ mô. Đối với nhiều người, chuyển sang làm tự do không phải là một lựa chọn phong cách sống, mà là một chiến thuật sinh tồn khi cơ hội việc làm chính quy đang dần thu hẹp.

Trên các nền tảng như Xianyu, một “nền kinh tế làm mọi thứ” đang hình thành với những công việc từ dắt chó đi dạo, đổ rác hộ cho đến cả dịch vụ “trò chuyện đêm khuya”. Đáng báo động hơn, ngay cả những ngành nghề có chuyên môn cao như y tế cũng không tránh khỏi cú sốc. South China Morning Post ghi nhận thu nhập của một bộ phận bác sĩ đã sụt giảm 30-40%, buộc họ phải làm thêm shipper giao đồ ăn sau giờ trực để trang trải nợ nần và chi phí sinh hoạt.

Một khảo sát năm 2025 cho thấy một con số đáng suy ngẫm: gần 80% lao động nền tảng kiếm được dưới 2.000 nhân dân tệ/tháng. Để duy trì mức thu nhập này, họ phải làm việc tới 14 giờ mỗi ngày trong một môi trường mà tiền công liên tục bị ép xuống mức tối thiểu. Lúc này, nền kinh tế gig không còn là sự tự do, mà trở thành một “lưới an toàn bất đắc dĩ” đầy rủi ro.

Giải quyết “vùng xám” pháp lý và phản ứng của chính phủ

Thách thức lớn nhất của mô hình này chính là sự thiếu hụt hệ thống an sinh. Phần lớn lao động linh hoạt đang hoạt động trong “vùng xám pháp lý”: không hợp đồng, không bảo hiểm y tế, không lương hưu và không trợ cấp thất nghiệp. Rủi ro tài chính và sức khỏe được đẩy hoàn toàn về phía cá nhân người lao động.

Trước thực trạng này, chính quyền Trung Quốc đã có những động thái can thiệp mang tính chiến lược. Kế hoạch 12 điểm được công bố vào cuối tháng 4 nhằm thiết lập hàng rào bảo vệ pháp lý cho hơn 200 triệu lao động thời vụ. Các trọng tâm bao gồm:

• Công bằng thu nhập: Yêu cầu các nền tảng công nghệ đảm bảo mức trả lương hợp lý.
• Minh bạch thuật toán: Xóa bỏ sự thao túng của các “hộp đen” thuật toán trong việc phân bổ công việc.
• Gỡ bỏ rào cản hành chính: Kết nối quyền lợi bảo hiểm y tế và lương hưu với lao động linh hoạt, không còn bị ràng buộc chặt chẽ bởi hộ khẩu.

Sự dịch chuyển này cho thấy chính quyền đã thừa nhận nền kinh tế gig là một cấu trúc dài hạn của thị trường lao động hiện đại. Tuy nhiên, đối với người lao động, ranh giới giữa sự tự chủ và sự bấp bênh vẫn còn rất mong manh. Như Li Shuai, một nhà sản xuất video độc lập chia sẻ: “Chỉ khi thu nhập trở nên quá bất ổn, tôi mới nghĩ đến việc quay lại công việc truyền thống”.

Góc nhìn chuyên gia: Sự trỗi dậy của nền kinh tế gig không chỉ là một xu hướng nhất thời mà là kết quả của sự thay đổi cấu trúc kinh tế và sự dịch chuyển giá trị của thế hệ lao động mới. Tuy nhiên, nếu không có một hệ thống an sinh xã hội linh hoạt tương xứng, sự tự do này có thể dẫn đến một cuộc khủng hoảng an sinh diện rộng trong tương lai. Bạn nghĩ sao về việc đánh đổi sự ổn định để lấy sự tự do trong công việc? Hãy để lại ý kiến của bạn bên dưới!

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Tại sao người trẻ Trung Quốc lại rời bỏ công việc ổn định?Chủ yếu do áp lực từ văn hóa làm việc khắc nghiệt (996), sự cạnh tranh quá lớn ở các vị trí truyền thống và mong muốn được tự chủ thời gian trong nền kinh tế số.

Nền kinh tế gig tại Trung Quốc có rủi ro gì?Rủi ro lớn nhất là thiếu hụt các phúc lợi an sinh xã hội như bảo hiểm y tế, lương hưu, không có hợp đồng chính thức và thu nhập bấp bênh.

Chính phủ Trung Quốc có biện pháp gì để bảo vệ lao động tự do?Chính phủ đã triển khai các kế hoạch nhằm tăng tính minh bạch của thuật toán nền tảng, đảm bảo công bằng thu nhập và gỡ bỏ rào cản hộ khẩu trong việc tiếp cận bảo hiểm.

Câu hỏi thường gặp

Tại sao người trẻ Trung Quốc lại rời bỏ công việc ổn định?

Chủ yếu do áp lực từ văn hóa làm việc khắc nghiệt (996), sự cạnh tranh quá lớn ở các vị trí truyền thống và mong muốn được tự chủ thời gian trong nền kinh tế số.

Nền kinh tế gig tại Trung Quốc có rủi ro gì?

Rủi ro lớn nhất là thiếu hụt các phúc lợi an sinh xã hội như bảo hiểm y tế, lương hưu, không có hợp đồng chính thức và thu nhập bấp bênh.

Chính phủ Trung Quốc có biện pháp gì để bảo vệ lao động tự do?

Chính phủ đã triển khai các kế hoạch nhằm tăng tính minh bạch của thuật toán nền tảng, đảm bảo công bằng thu nhập và gỡ bỏ rào cản hộ khẩu trong việc tiếp cận bảo hiểm.